بررسی نماد سرو در معماری بومی دورۀ اسلامی مازندران قسمت اول

پنجشنبه, می 9, 2019 8:30
ارسال شده در قسمت : تاریخ

دکترسیدرحیم موسوی ساروی

دکتر غلامرضا آذربویه

چکیده
معماري يكي از مهمترين اركان نمادهاي بصري و نشانه هاي مفهومي تاريخ بشريت است كه با تمامي زواياي شعور وي در ارتباطي بي واسطه مي باشد. مقالۀ حاضر با هدف بررسی کتابخانه ای نماد سرو در معماری بومی دورۀ اسلامی مازندران انجام شده است  و در پی یافتن پاسخی برای این پرسش بود که ویژگی های اجرایی نماد سرو در معماری بومی مازندران در دورۀ اسلامی چه بوده است. روش تحقیق حاضر بنیادی و نظری و روش گردآوری اطلاعات کتابخانه ای با ابزار مطالعات میدانی بود. جامعه آماری مورد مطالعه بناهای دارای نقش سرو در محدودۀ مکانی مازندران بود که به روش غیر تصادفی ده بنا انتخاب و نقش سرو در آنها مورد بررسی قرار گرفت. پژوهش گران در این پژوهش با بررسی نماد سرو در معماری بومی مازندران در دورۀ اسلامی  به این نظریه جدید دست یافته اند که شیوه های اجرایی نماد سرو در این دوره  به سه دسته تقسیم می شوند که این شیوه ها شامل: نقاشی روی دیوار، تخمه گذاری، بند کشی آجر می باشند. نتایج حاصل از این پژوهش آن بود که حضور پررنگ نماد سرو در معماری مذکور از دوران کهن به یادگار مانده است و با تنوع در شیوه های اجرا به زیبایی تزیینات کمک کرده است.
کلمات کلیدی: معماری بومی،  نماد، سرو، دوره اسلامی، مازندران
چکیده
معماري يكي از مهمترين اركان نمادهاي بصري و نشانه هاي مفهومي تاريخ بشريت است كه با تمامي زواياي شعور وي در ارتباطي بي واسطه مي باشد. مقالۀ حاضر با هدف بررسی کتابخانه ای نماد سرو در معماری بومی دورۀ اسلامی مازندران انجام شده است  و در پی یافتن پاسخی برای این پرسش بود که ویژگی های اجرایی نماد سرو در معماری بومی مازندران در دورۀ اسلامی چه بوده است. روش تحقیق حاضر بنیادی و نظری و روش گردآوری اطلاعات کتابخانه ای با ابزار مطالعات میدانی بود. جامعه آماری مورد مطالعه بناهای دارای نقش سرو در محدودۀ مکانی مازندران بود که به روش غیر تصادفی ده بنا انتخاب و نقش سرو در آنها مورد بررسی قرار گرفت. پژوهش گران در این پژوهش با بررسی نماد سرو در معماری بومی مازندران در دورۀ اسلامی  به این نظریه جدید دست یافته اند که شیوه های اجرایی نماد سرو در این دوره  به سه دسته تقسیم می شوند که این شیوه ها شامل: نقاشی روی دیوار، تخمه گذاری، بند کشی آجر می باشند. نتایج حاصل از این پژوهش آن بود که حضور پررنگ نماد سرو در معماری مذکور از دوران کهن به یادگار مانده است و با تنوع در شیوه های اجرا به زیبایی تزیینات کمک کرده است.
کلمات کلیدی: معماری بومی،  نماد، سرو، دوره اسلامی، مازندران
******این مقاله در همایش ملی هنرتبرستان در دانشگاه مازندران در سال1393 ارائه شد و در سیویلیکا در دسترس است. هرگونه بهره برداری بدون ارجاع به هرشکل پیگرد قانونی خواهد داشت.***

بیان مساله

معماری مازندران در دورۀ اسلامی برآیندی از شرایط جغرافیایی، اقلیمی و شیوه های معماری مرسوم در ایران است. فضای برآمده از معماری بومی با مفاهیمی کلیدی و کالبدی شکل گرفته و معماران و بانیان آثار بر جای مانده به آن پای بند بوده اند. ساختار رمز گونگی نمادها در سرزمین مازندران که اساطیر فراوانی آن را دربرگرفته است در همه ارکان زندگی مردم و هنرهای برآمده از آن به وفور یافت می شود. جلوه های فراوانی از این رمز پردازی در معماری مازندران به یادگار مانده است. هال( 1387) نماد را چیزی می داند که به جای چیز دیگری به کار می رود و نشانۀ آن است و یا بر آن دلالت دارد[1]. از این منظر نمادهای بسیاری در ساختار و تزیین معماری وجود دارد. نمادهایی چون: سرو، چلیپا، تیرنگ، طاووس، موجودات ترکیبی، ستاره های شش پر، هشت پر، ستاره داود، نخل، تاک، نیلوفر آبی … . این نمادها با شیوه هایی چون: آجر کاری، نقاشی، گچبری، تخمه گذاری و کاشیکاری اجرا شده است. در این مقاله تلاش خواهد شد تا با تکیه بر گردآوری داده ها به شیوۀ کتابخانه ای و با ابزار میدانی به بررسی نماد سرو در معماری بومی دورۀ اسلامی مازندران پرداخته شود. به همین منظور بناهای دارای نقش سرو در محدودۀ مازندران، جامعه آماری قرار داده شد. نمونه یابی به روش غیر تصادفی انتخاب شد که ده نمونه می باشد.  با بررسی پژوهش های  انجام پذیرفته در زمینه نماد سرو در معماری بومی مازندران نمونه ای کاملا مطابق با عنوان پژوهش یافت نشده است و موارد ذکر شده در مقابل ارتباط بیشتری با پژوهش اخیر داشته است: سرکار خانم فهیمه زارع زاده به سال 1388دربخشی از مقالۀ خود با عنوان بازنمود باورداشت های مردم یزد در نقش نمادین سرو در نشریه نامه هنرهای تجسمی و کاربردی شماره 4 به حضور نماد سرو در معماری یزد اشاره نموده و پژوهش گر برآن بوده است که سرو از نمونه های نمادینی است که در بستر حیات اجتماعی و زندگانی مردم یزد حضوری پررنگ داشته است. در پژوهش دیگری از آقای محمد افروغ به سال 1388 با عنوان عقلانیت در هنر ایرانی ـ نگاهی به درخت سرو و هویت نگاره بته جقه در نشریه کتاب ماه هنر شماره 128 ابتدا به مبحث عقلانیت در هنر پیرامون نگاره تزیینی درخت سرو و شکل تجریدی آن بته جقه و سپس به نظرات و عقاید منتقدان ومحققان در ارتباط با اصل و منشأ آن پرداخته شده است. مقاله ای نیز از سرکارخانم نازنین کوهزاد به سال1389با عنوان تقدس سرو در هنر ایران در دوفصلنامه هنرهای تجسمی نقش مایه شماره پنجم به بررسی نقش سرو در آثار گوناگون هنری در ایران پرداخته است و معتقد است که تصویر نمودن نقش سرو در این آثار می تواند دلیلی بر اهمیت این نقش و عقاید خاص مذهبی ایرانیان باشد.

اهمیت و ضرورت

با توجه به جستجو های انجام شده در ارتباط با عنوان پژوهش نمونه ای که کاملا آن را پوشش دهد، یافت نشده است. عمده پژوهش ها به بررسی نمادهای مختلف پرداخته اند که نماد سرو از معدود نمونه های مورد بررسی بوده است و نیز به طور شاخص به محدوده مکانی مازندران پرداخته نشده است لذا خالی بودن جای پژوهشی در این زمینه پژوهش گران را بر آن داشته است تا با نگاهی دقیق تر به آن بپردازند.

مبانی نظری تحقیق

- نماد : یونگ(1386) نماد را چیزی گنگ،ناشناخته یا پنهان می داند. او معتقد است که یک نمایه هنگامی نمادین می شود که چیزی بیش از مفهوم آشکار و بدون واسطۀ خود داشته باشد[2] . نماد، نشانه‌ای است که میان صورت و مفهوم آن نه شباهت عینی است و نه رابطه همجواری بلکه رابطه‌ای است قراردادی، نه ذاتی و خود به خودی[3]. نمادها در طول تاریخ از اسطوره ها و سنت ها سرچشمه می گیرند به همین دلیل«اسطوره و نماد باهم پیوند درونی دارند»[4]. بیشترین کارکرد نمادها در پدید آوردن هنر مقدس است آن گونه که «بی نماد هیچ هنر مقدسی درکار نیست و هر تمدنی که فهم اسطوره و نماد را از دست بدهد دیگر نمی تواند هنر مقدس بیافریند»[5].

- معماری بومی : شاخه از معماری بر پایه نیازهای منطقه ای و مصالح ساختمانی است که بازتاب سنت های منطقه ای است. معماری بومی در طول زمان بر اساس پیشینه محیطی، فرهنگی، فناوری و تاریخی که در آن وجود داشته تکامل یافته است. معماری بومی را می توان نقطه تقابل با معماری رسمی دانست. اصطلاح معماری بومی نباید با آنچه معماری سنتی گفته می شود اشتباه شود، هر چند پیوند های میان این دو وجود دارد[6].

- تخمه گذاری : شیوه ای از تزیینات وابسته به معماری است که در آن بعد از قاب بندی کار، سطح مورد نظر را با اندود گچ سفید، به صورت مسطح و یک دست می پوشانند. در این مرحله، سطح مورد نظر همانند یک بوم سفید آمادۀ اجرای طرح می شود. بعد از این مرحله، با روش گردافشانی با زغال، نقش مورد نظر را روی سطح گچ انتقال می دهند، در مرحله بعدی با ابزارهای نوک تیز و نازک فلز، نقش پیاده شده را کنده کاری می کنند و به عمق حدود نیم تا یک سانتی متر، طرح و نقش را توخالی می کنند. بعد از این که نقش را به طور کامل درآوردند، آن را از انواع گچ های رنگی پر می کنند. در این روش می توان، هم زمینه و هم نقش را به تنهایی توخالی کرد و به جای آن گچ رنگی نشاند[7].

- بند کشی آجر: شیوه ای از تزیینات وابسته به معماری است که در آن فاصله های افقی و عمودی میان آجرها را با گچ و یا آهک با رنگ سفید و خاکستری پر کرده و بر اساس طرح هایی دورنمای آن را به اشکال گیاهی و جانوری و هندسی در می آوردند.

جایگاه سرو در فرهنگ ایران

در فرهنگ ایران باستان سرو نشان اهورا مزدا بود پس کاشت این درخت مقدس است. ایرانیان هر ساله در روز خود پیمان می بستند که تا سال دیگر یک سرو خواهند کاشت زیرا سرو نماد مقاومت در برابر سر ما هم بود[8]. دربارۀ پیروان مهر نیز سرو درختی است که ویژۀ خورشید و زایش مهر است؛ درختی که همیشه سبز و با طراوت است ودر برابر سردی وتاریکی پایداری می کند. از این روی سرو نماد مهر تابان و زندگی بخش و نشانه میرایی و آزادگی و پایداری در برابر نیروهای مرگ آور بود. به همین دلیل در شب زایش مهر، سرو را می آراستند و هدایایی در پایش می نهادند. نام گذاری فرزندان با نام سروناز و نشاندن سروی هم زمان با به دنیا آمدن فرزند و ده ها لقب و صفت در فرهنگ  ادب فارسی نشان جایگاه سرو است[9]. سرو همانند دیگر درختان همیشه سبز نماد جاودانگی و حیات پس از مرگ است. بر روی یادمان های مربوط به میترا هفت سرو دلالت  بر هفت سیاره دارد که روح در سفر خود به سوی آسمان از آنها می گذرد[10]. سروهای کهن ایرانی شهرتی جهانی دارند واز سوی مردم مقدس شمرده می شود. برای نمونه سرو ابر کوه با حدود 4000 سال سن دومین درخت کهنسال جهان و پیرترین موجود جهان لقب گرفته است. بسیاری عقیده دارند که این سرو به دست زرتشت کاشته شده است[11].(تصویر1) به نظر می رسد کهن ترین کاربرد این نقشمایه سرو بر دیوارۀ تخت جمشید باشد.(تصویر2)

سروستان در باغ سازی ایرانی نقش به سزایی داشته است و بازماندگان آن را می توان در کنار و گوشه ایران دید. در شب یلدای ایرانیان باستان اعتقاد چنان بوده است که ستاره ای بر آسمان ظاهر می شده که کلاهی با نماد مهر بر سر و شاخه سروی دردست دارد[12]. شاید همین دلیل باشد که دراین شب زرتشتیان تا عصر حاضر به سرو آرایی در جشن می پردازند[13]. برخی از مکان های مقدس زرتشتیان کنونی نقشمایه سرو را در بطن معماری در خود دارند.همانند زيارتگاه پير پارس بانو، بونو پرس يا پير بانو در زرجوع از توابع عقدا در يزد. (تصویر3)

Cypress_of_Abarqu

تصویر شماره(1) سرو ابرکوه

123تصویر شماره(2) نقش سرو در تخت جمشید

6df7a702-49bf-4b3f-bbc9-7ea5da060d57

تصویر شماره(3) زیارتگاه پیرپارس بانو در نزدیکی عقدا یزد

همان گونه که هم اینک زرتشتیان ایران بر این باورند که درخت سرو حرف آنها را می شنود و حاجتشان را برآورده می کند[14]. حضور مردم در پای سرو برای بر پایی این گونه مناسک ورفتارهای اجتماعی به این دلیل است که سرو مقدس درذهن افراد جامعه شبکه ای از خاطرات وانفعالاتی را ایجاد می کند که تداعی گر امور غیب بخشش های آسمانی و مواهب وبرکات است. درباره به کارگیری نماد سرو در تکایا چنین گفته اند که « چنین مکانی مهم ترین واصلی ترین تفسیر عامۀ مردم درباره مرگ و مبتنی بر آیین های عزاداری است و سرو نمادین بیانگر صورت مثال زندگی، نمودار حیات دوباره و برای بیان عمیقی است که در تجربه تاریخی عاشورا برای مردم از لحاظ اجتماعی ودینی وجوددارد»[15].

تغییر مذهب چیزی از نمادها ونشانه های ایرانی نکاست و بسیار زود انگاره های کهن در ساخت اندیشه جدید جای گرفتند. در هنر و معماری دوره اسلامی با انگاره های کهن با زبان فرهنگی نوینی مواجه می شویم بسیار عمیق است. سر برآوردن نقش نمادین و مقدس سرو در هنر نقاشی وسفالگری و فلز کاری و چوب به تزیینات و نگاره های معماری رسید و زیبایی هایی را پدید آوردند. نگاه داشتن نقش مایه سرو به عنوان میراثی گرانبها چنان در ذهن و جان ایرانیان بر جای مانده که سده های متوالی آن را در ناخودآگاه خود پرورش داده و به کار برده اند. حضور بی کم و کاست نماد سرو در معماری و هنر ایران پس از اسلام نشانه تدوام این عنصر نمادین در جریان فرهنگ عمومی ایرانیان است که برای نمونه می توان از ارگ کریمخانی(تصویر4 ) و موزه پارس(تصویر5) نام برد. همچنین این نماد در لباس رزم برجای مانده از دوره صفویه که در گنجینه سلاح آستان قدس نگه داری می شود؛ نیز دیده می شود. (تصویر6)

karimkhan9

تصویر شماره(4) نقش سرو بر روی دیواره ارگ کریمخان

125545_4444

تصویر شماره(5) نقش سرو بر دیواره موزه پارس شیراز

Je7AukUAmURLifN1-555555

تصویر شماره(6) نقش سرو بر لباس رزم دورۀ صفوی

ادامه مقاله بزودی


Responses are currently closed, but you can trackback from your own site.